بی‌سوادی و فرار از کتاب، یک علت!

با چرا شروع کن!

 

اجازه بدید خودم را معرفی کنم (این‌جا). من کمی ترجمه می‌کنم ( این‌جا و  این‌جا)، کمی هم می‌نویسم ( این‌جا و این‌جا و این‌جا ). پس کمی اهل قلم هستم. کمی هم اهلِ کتاب‌خوانی هستم. معنیِ این دو این است که کم‌سواد به‌حساب نمی‌آیم (البته نه با استانداردِ سطحِ بالای یونسکو) و خواندن و نوشتن جزو کارهای روزانه‌ام هستند و هنوز مثل بیشترِ دکتر-مهندس‌های تولیدْ انبوهِ این عصرِ مشعشعِ پرافتخارِ سرزمین‌مان، هیچ‌کدام را نبوسیده‌ام بگذارم کنار.

الان داشتم کتاب مستطابی را می‌خواندم به‌اسمِ “کی ‌بود کی ‌بود؟” با ترجمه‌ی سما قرایی از مجموعه‌ی بسیار حیاتی، ارزشمند و ماندگارِ “تجربه و هنرِ زندگی” با سردبیریِ خشایار دیهیمی در نشرِ وزینِ گمان.
بد نیست از این کتاب بگویم: موضوع خیلی خیلی بکر و دست‌نخورده است. خیلی جدی و حیاتی است. نویسنده به بهترین شکلی به آن پرداخته، موعظه نکرده، و پر است از استناد به پژوهش‌های علمی. کتاب در باره‌ی تلاش همیشگیِ بشر در توجیه همه‌ی اعمالِ خود است و فجایعی که این توجیه‌ها به بار می‌آورد.

                                                                   کی بود کی بود؟ من نبودم!

مترجم در بیشترِ جاها آن‌چنان خوب و ماهرانه ترجمه کرده‌است که به او غبطه می‌خورم؛ بارها درموقع خواندنِ کتاب با صدای بلند به او آفرین گفته‌ام، در حاشیه‌ی صفحات، چندبار تحسین کرده‌ام کارش را (مثلا در حاشیه‌ی این تعبیرِ او که نوشته: کور شوم اگر دروغ بگویم). دبیرِ مجموعه خشایار دیهیمی است که به‌خودیِ خود برای این کشور ذخیره‌ی فرهنگی است. هم خوب کار کرده‌است و هم کارِ خوب کرده است.

متن خیلی روان است و من هم، با نویسنده به خوبی جلو می‌روم. اما با همه‌ی این احوال، در بعضی جاها، مجبور می‌شوم برگردم و یک سطر، یک جمله یا عبارتی را دوباره بخوانم. چرا؟ مثلا: “دعوا بر سر اینکه مثلاً چه کسی در سس سالاد را نگذاشته”

چون در همان جاها، نداشتنِ “کسره‌ی اضافه”، “علامتِ سکون یا وقف”، “یاء بَدَل از همزه” و “اِعراب‌های‌ رویِ کلمات” باعث می‌شوند کلمات را اشتباه بخوانم، بعد متوجه بشوم که نامفهوم است و بعد دوباره کلمه‌ها را با این نشانه‌هایی که گفتم بخوانم (یعنی نحوه‌ی خواندن را عوض کنم) تا معنای درستِ جمله را بفهمم و راضی بشوم که درست خوانده‌ام. در بعضی مواردِ ضمیرهای متصل وقتی که بدونِ نیم‌فاصله، به کلمه چسبیده‌اند، شکل تازه‌ای را ساخته‌اند که برای من هم خواندن‌شان سخت بوده و مجبور شده‌ام دوباره بخوانمِ‌شان. (فکر کنید که همین کلمه‌‌ی آخر را بنویسیم: بخوانمشان. برای من هم کمی ناآشنا می‌شود. من خودم ممکن است دراولین برخورد به این صورت بخوانم: بخوانَمْشان؛ به‌جای بخوانمِ‌شان. )

فکر می‌کنم ایرادِ این دوباره خوانی و کند‌خوانی، به مغزِ من یا به “نم‌کشیده‌گیِ سوادِ” من مربوط نمی‌شود، بلکه به خطِ فارسی ربط دارد.

بعضی‌ها هم در این موارد اصلا متوجه نامفهوم بودن یا اشتباه خواندن نمی‌شوند و متن را اشتباه می‌خوانند و اشتباه می‌فهمند. یعنی بدفهمی هم به عیبِ قبلی اضافه می‌شود. بعد از بدفهمی، تعارض معنایی در کل پاراگراف یا متن پیش می‌آید. خودِ این هم باعث شک و تردیدِ خواننده می‌شود که باز هم به سراغ خواندنِ کتابی برود یا نه.
خطِ فارسی ایراد‌هایی دارد. اما این ایرادی که الان به آن اشاره شد، شاید از مهم‌ترینِ آن‌ها باشد، چرا که تاثیرِ مهمی در بی‌سوادیِ عمومی دارد.

وقتی شمای خواننده مجبور بشوی شک کنی به معنای آن‌چه که خوانده‌ای، و برگردی به اول جمله، این یعنی کندخوانی.
وقتی شما لغتِ نا‌آشنا ببینی (مثل بعضی چسبیده‌نویسی‌ها و استفاده نکردن از نیم‌فاصله) و باز هم شک کنی که تلفظِ این کلمه چیست، باز هم کندخوانی اتفاق می‌اُفتد.

 

مطالعه، به‌شدت به جهلِ شما آسیب می‌زند!

 

خُب، این کُند‌خوانی‌ها چه تاثیری می‌گذارد؟
طبیعی است که دو تاثیرش، برداشتِ سخت بودنِ متن در ذهن خواننده است و در بعضی موارد، تحمیلِ حسِ تحقیرآمیزِ بی‌سوادی یا کم سوادی به او.

بعد از آن، چه پیش می‌آید؟ معلوم است. کتاب کنار گذاشته می‌شود (البته اگر کتابِ درسی یا حرفه‌ای نباشد، و یا اجبارِ دیگری در خواندن‌اش با دنده‌کمک و دو دیفرانسیل نباشد.)

در حالتی که بدخوانی پیش می‌آید و بعد از آن هم، تعارض معنایی، می‌بینیم که در آخرِ کار، خواننده مشکوک می‌شود به متن. بی‌اعتماد می‌شود و لذت نمی‌برد از خواندن‌اش. نتیجه‌ی نهایی باز هم فرار از مطالعه خواهد بود.

به این شکل است که شیوه‌ی خط فارسی، وسیله‌ای می‌شود برای فراری دادن هر چه بیشترِ مردم فراری از خواندن و مطالعه. مردمی که ابر و باد و مه و خورشید و فلک و رسانه‌های مختلف الکترونیکی (حکومتی، ضد حکومتی، غیر حکومتی، مهمل، غیرمهمل، زرد و غیرِ زرد، شبکه‌های مجازی و …) دست به دست هم داده‌اند، وقت‌ و علاقه‌اش را می‌گیرند و نهایتاً جنس کم کیفیت یا بی‌کیفیت یا مزخرفی را (در مقایسه با کیفیت وعمق کتاب‌خوانی) به او قالب ‌می‌کنند.

خُب! چاره چیست؟
همان‌طور که داریوش آشوری و موافقان‌اش ( این‌جا و این‌‌جا ) می‌گویند باید حتما کسره‌ی اضافه را در همه‌ی موارد در نوشتن رعایت کرد، حتی در مواردی که خیال می‌کنیم، خطرِ بدخوانی و کند‌خوانی ندارد.
با این کار شاید فقط یکی از سنگ‌های بزرگِ در سرِ راهِ سواددار شدنِ این ملت  برداشته بشود (البته سواد به تعریف یونسکو  این‌جا و این‌جا , و این‌جا ). هنوز چندین و چند سنگِ بزرگِ دیگر باقی می‌مانند، چون ابر و باد و مه و خورشید و فلک هنوز در کارند، کاری کارستان!

اما همین یک سنگ هم غنیمت است و یک گام به پیش!

و البته که کتابِ خوب باید خواند، همان کتابِ خوب را هم, باید خوب خواند و از همه مهم‌تر, نکاتِ خوبِ کتاب‌های خوب را باید به‌خوبی به‌عمل هم درآورد، وگرنه به قولِ “توپامارو”ها:

“کلام تفرقه می‌اندازد، اما عمل متحد می‌کند!”

 


آیا سانسورِ کلام، اصلاً می‌تواند توجیهی داشته‌باشد؟

=================================
برای اشتراک در سایت و کانال گاه فرست، لطفا کلیک کنید.

 

برای اشتراک در خبرنامه و دریافت مطالب از طریق ایمیل، ایمیل خود را اینجا وارد کنید.

4 دیدگاه در “بی‌سوادی و فرار از کتاب، یک علت!

  1. درود بر شما
    از نوشتار زیبای شما استفاده کردم و این عکس فوق العاده و پر معنا را ک مطالعه ب جهل شما آسیب میزند را برای سایر دوستانم ارسال کردم.

    1. جناب آقای زربند گرامی,
      از ابراز نظر و حسن نظرتون خیلی خیلی ممنونم.
      خوشحالم که اوون عکس رو همرسانی کردید.

      امیدوارم که این نوشته ی کوتاه, مفید واقع بشه.
      عوامل لاکتابی ما یکی دو تا نیستند. اما اگه همین یه عامل هم رفع بشه، شاید کمکی به بالابردن سواد ما بکنه.

      ممنون از توجه تون و سر زدن به این نوشته ها.

      با احترام , کمترین.

  2. این موضوع که بهش اشاره کردید که بسیار حیاتیه. در کنارش به نظرم شاید گسترش کارکرد ویرگول و نقطه‌ویرگول هم خیلی تأثیرگذار خواهد بود. به نظرم زبان فارسی یه زبانیه که مکث‌های متعددی داره در زمان خواندن و به خصوص اگر مترجم یکم ورزیده نباشه و بخواد هی جمله‌ها رو مشابه زبان انگلیسی یا آلمانی، طولانی ترجمه کنه، برای خوندن ترجمه مشکل پیش خواهد اومد.

    دم شما گرم و قلم‌تون هم پایا.

    1. سلام دوست گرامی،
      ممنونم از توجه و اعتنای تون.
      سپاس پر شمار!
      سلامت باشید, لطف دارید.

      بله. این دو ابزار خیلی به ما کمک می کنند, چه مترجم باشیم یا نویسنده
      خودِ من، موقعِ بازخوانیِ نوشته های خودم درگیر مشکلِ فهم ِ نوشته ی خودم می شم, چه رسد به خواننده ی بی خبر از منظور من.
      بعد می بینم با همین دو ابزار کار همه راه می افته.

      باز هم متشکرم
      با احترام, کمترین

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *